Lezen is een lifehack

De cijfers spreken boekdelen: terwijl onze schermtijd stijgt, daalt onze leesvaardigheid. In tijden van snelheid en polarisatie is lezen zelfs een daad van verzet geworden. Boeken kunnen nochtans een poort naar de wereld openzetten. Vandaag meer dan ooit, daar is een groeiende groep van overtuigd. We spraken met een hoogleraar ontwikkelingspsychologie, onderwijsexperts en bekende Brusselaars over de geneugten van het lezen. “Voor elke interesse bestaat er een tekst of boek!”

Door Maren Moreau (Bibliotheek Sans Souci)

Hassan Al Hilou is ondernemer, spreker en oprichter van CAPITAL, een organisatie die Brusselse jongeren begeleidt in hun persoonlijke en professionele ontwikkeling. Lezen speelde een cruciale rol in het uitstippelen van zijn pad. “Ik groeide op met mijn ouders, broer en zus in een kleine studio in Molenbeek. De bibliotheek was voor mij een tweede thuis”, vertelt hij. 

Al snel was hij als kind aangetrokken tot boeken voor volwassenen. Op zijn veertiende las hij ‘The Upside of Irrationality’ van Dan Ariely. “Het gaat over de effecten van irrationele beslissingen op ons dagelijks leven. Het heeft me meer begrip bijgebracht voor mijn medemens. Door met die kennis aan de slag te gaan ben ik zelfs de jongste ondernemer van ons land kunnen worden.” Het waren Hassans ouders die hem als lezer een duwtje in de rug gaven. “Zij daagden mij uit om verder te kijken dan mijn leeftijdscategorie. De boodschap was dat je van boeken moet genieten maar er ook iets uit moet leren.” 

Het verontrust hem dat veel jonge mensen die meerwaarde vandaag niet zien. “Er zijn jongeren die sociale leesclubs organiseren, maar de meesten bekijken liever een TikTok-filmpje van een halve minuut dan dat ze een artikel of boek zouden lezen. Toch zouden we, net zoals we tijd maken om te eten, regelmatig ons brein moeten voeden door te lezen.”

Wim Van den Broeck, gepensioneerd hoogleraar onderwijs- en ontwikkelingspsychologie, deelt die mening. “Lezen biedt zo veel voordelen. Allereerst word je er slim van. Dat lijkt me toch een goed motief?”, lacht hij. “Het is een manier om je kennis uit te breiden. Daarnaast wordt je taalvermogen erdoor verbeterd. Onderzoek toont aan dat lezen, meer nog dan spreken, een boost geeft aan de ontwikkeling van je woordenschat.” Maar het nut van lezen reikt verder dan het cognitieve. “Het prikkelt je fantasie en emotionele expressie. Lezen zorgt ervoor dat werelden ontsloten worden, van de geschiedenis tot de toekomst.

Daardoor kan je niet alleen meevoelen met andere verhalen, opvattingen en culturen, maar er ook begrip voor opbrengen.” In snelle tijden verplicht lezen ons ook om te vertragen. “Als volwassenen moeten wij jonge mensen de boodschap geven dat het belangrijk is om je te verdiepen in onderwerpen en daarvoor de tijd te nemen. Anders kan je informatie nooit omzetten in kennis.”

De grootste rol binnen leesbevordering is weggelegd voor de scholen, vindt de professor. “De basis is natuurlijk technisch lezen. Maar je moet van lezen ook een gewoonte maken, pas dan creëer je motivatie. Leerlingen moeten weten dat er voor elke interesse een tekst of boek bestaat.”

Leesvaardigheid is de laatste jaren een topprioriteit geworden op school, merken Heidi Van de Vreken en Tinne Schrauwen van het Onderwijscentrum Brussel (OCB), een ondersteunende dienst voor leerkrachten en directies in het Nederlandstalig onderwijs. Zij organiseren samen met de Brusselse scholen leestrajecten. 

“Het belang van lezen kan niet overschat worden”, zegt Heidi. “Je hebt het nodig in alle schoolvakken. Je kan een wiskundig vraagstuk niet oplossen als je de opdracht niet begrijpt. Ook voor je toekomst is het cruciaal. We moeten iedereen dus meekrijgen.” Tijdens een leestraject wordt er getraind op technische leesvaardigheid en begrijpend lezen. “Daarnaast moeten kinderen leeskilometers maken. We zetten ook in op voorlezen. In de kleuterklas is dat vaak nog een evidentie, in de lagere school niet altijd. Terwijl luisterbegrip een voorloper is voor leesbegrip.”

Een mooi boekenaanbod is daarbij geen overbodige luxe. Dankzij een subsidie van de VGC konden heel wat Brusselse scholen hun klasbibliotheek uitbreiden met boeken, strips en e-readers. “Daarnaast versterken we de band met de bibliotheek in de buurt”, zegt Heidi. “Voor kinderen die moeite hebben tijdens het vrij lezen, gebruiken we de bibliotheek van Luisterpunt. Zo kunnen ze het verhaal lezen én beluisteren.” Het ruime aanbod zorgt soms voor een onverwachte doorbraak. “Zo herinner ik me een kind dat heel moeilijk tot lezen kwam”, zegt Tinne. “Niets leek hem te interesseren. Tot de juf een activiteit deed rond soorten boeken en hij een kookboek ontdekte. Hij wou het niet meer loslaten.”

Niet alleen leerkrachten maar ook ouders worden betrokken bij de leestrajecten. “Sommige gezinnen hebben geen boeken thuis”, zegt Heidi. “Dan verlagen we de drempel met een gratis boekenpakketje of een zoektocht in de bibliotheek”, vult Tinne aan. “Of we nodigen ouders uit in de klas om voor te lezen in hun moedertaal.” De resultaten van die acties spreken voor zich: de leerlingen scoren hoger op hun leestoetsen en enquêtes tonen meer leesplezier aan. “Op een school in Molenbeek hebben we elke dag een leeskwartiertje. Als je de kinderen op dat moment een vraag stelt, horen ze het niet eens”, lacht Heidi. Laatst was ze luidop aan het oefenen in de klas met een jongen die altijd moeite had met lezen. Een andere leerling draaide zich verbaasd om, waarop de jongen antwoordde: ‘Daar schrik je van, hè, hoe goed ik nu kan lezen!’”

Voor Brusselaar Fenne Kuppens, frontvrouw van postpunkband Whispering Sons, ontvlamde de leesvonk ook op school. Als kind las ze al veel: “Ik heb geen broers of zussen. Door te verdwalen in boeken voelde ik me minder alleen.” Maar toen haar leerkracht Nederlands haar in het middelbaar klassiekers als ‘Het lijden van de jonge Werther’ van Goethe voorschotelde, was ze helemaal vertrokken. “Daardoor ben ik Taal-en Letterkunde en Westerse Literatuur gaan studeren”, vertelt ze. 

“In het begin haalde ik er mijn hart op, maar op een bepaald moment was de magie weg. Ik voelde nog weinig connectie met de leefwereld van de auteurs. Heel de literaire canon was wit en mannelijk.” Maar langzaamaan vond ze haar weg als lezer terug. “Door zelf op zoek te gaan naar werken van vrouwelijke en queer auteurs ging er opnieuw een wereld voor mij open.” Met veel plezier liet ze zich meeslepen door de visuele reportagestijl van Joan Didion in het decor van California of door de ontluikende volwassenwording van Simone de Beauvoir. ‘Modern Nature’ van Derek Jarman, één van haar favoriete boeken, stond vorig jaar nog op de tiplijst van 1 Stad, 19 Boeken 2024. “Het is een prachtig en meditatief boek. Terwijl de auteur worstelt met de gevolgen van aids, kijkt hij met volle focus naar de wereld rondom hem. Hij vindt liefde in kleine dingen, zoals de bloeiende planten in zijn tuin. Heel inspirerend.”

Fenne is trouwens niet de enige in Whispering Sons die graag leest. “Op onze vorige tour werden we door de politie tegengehouden voor een controle. De agent wierp een blik op onze bus die vol met boeken lag. Hij zei dat we waarschijnlijk de saaiste band waren die hier al gepasseerd was”, lacht ze. Al vindt zij lezen allerminst slaapverwekkend. “Het is een manier om je binnenwereld te verrijken om zo met meer empathie de buitenwereld te betreden.”

Onze Brusselse lezers en experts zijn er duidelijk van overtuigd: lezen is een lifehack. Maar los van grote mensen en hun leeswensen, wat betekent lezen vandaag voor kinderen zelf? We doen een rondvraag in de Brusselse bibliotheken, de plek waar ook de kleine Fenne Kuppens en Hassan Al Hilou zo graag ronddwaalden. De waarheid komt immers uit een kindermond en het antwoord blijkt veelzijdig. 

Voor vrienden Mohammed en Arthur is het een verplichting van thuis. Fara heeft er juist plezier in, omdat het haar eigen keuze is. “Als ik lees, ben ik vrij”, zegt ze met twee boeken onder haar arm. Luis, die wekelijks met zijn leesbuddy een bibliotheekboek doorbladert, verwoordt het zo: “Voor mij is lezen niet altijd gemakkelijk, want het duurt voor mij langer. Maar ik vind het wel leuk als iemand mij voorleest. Ik ben vooral fan van de verhalen van Harry Potter. Ik kijk ook graag films, maar bij het lezen van een boek kan ik zelf de beelden in mijn hoofd maken.”

Ontwikkelingspsycholoog Wim Van den Broeck heeft alvast goed nieuws voor deze nieuwe generatie lezers: “Met lezen kan je nooit overdrijven! Dat is niet zo met andere leuke dingen. Zo is het niet gezond om te veel te eten. Maar gretig lezen, dat kan geen kwaad. Integendeel!”